اسلام آباد: د افغانستان د قومي سیاست او د نفوسو د شمېر په اړه يو نوی جنجالي بحث راپورته شوی دی. برتانوۍ-اصل افغانه شنونکې او د بشري حقونو فعاله شبنم نسيمي څرګندوي چې افغانستان د نړۍ له هغو څو هېوادونو څخه دی چې په تاريخ کې تر اوسه يو ځل هم پکې بشپړه ملي سرشمېرنه نه ده شوې. د هغې په وينا، پر هېواد د لسيزو راهيسې واکمنو ډلو په قصدي ډول حقايق پټ کړي څو پر واک خپله ولکه ټينګه وساتي.
شبنم نسيمي څوک ده؟
شبنم نسيمي په ۱۹۹۱ کال کې په افغانستان کې زېږېدلې ده او د طالبانو د واکمنۍ پر مهال يې له هېواده هجرت کړی او برتانيې ته تللې ده. هغه د افغان سياست، تاريخ او د ښځو د حقونو په برخه کې يوه مهمه څېره ګڼل کېږي.
شبنم نسيمي د برتانيې د کډوالو د چارو د وزيره سلاکارې پاتې شوې ده او اوس د «فرينډز آف افغان وومن نيټ ورک» مشره ده. هغه د بي بي سي او ټايمز په څېر نړيوالو رسنيو کې د نړيوالو چارو په اړه تحليلونه هم وړاندې کوي.
د سرشمېرنې د بندېدو لومړۍ لویه هڅه (د ۱۹۷۰ لسيزه)
د شبنم نسيمي په وينا، په افغانستان کې د سرشمېرنې لومړۍ جدي هڅه په ۱۹۷۳ کال کې پيل شوه، کله چې د احصايې مرکزي اداره جوړه شوه. د ملګرو ملتونو په مرسته په ۱۹۷۵ کې د ټول هېواد نقشې جوړې شوې او زرګونه کارکوونکي وروزل شول
خو د ۱۹۷۹ کال د جون په مياشت کې د هغه وخت د کمونستي ولسمشر نور محمد تره کي له خوا د راډيو او ټلويزيون له لارې اعلان وشو چې د سرشمېرنې له فورمو څخه د «قوميت» برخه لرې شي. ويل کېږي هغه اندېښمن و چې که سم ارقام څرګند شي نو د پښتنو د اکثريت دعوه به ناسم ثابته شي
د سرشمېرنې د کارکوونکو وژنه او د اسنادو سوځول
د دې بهير پر مهال د بدخشان په څېر ولايتونو کې د سرشمېرنې ټول فورمونه وسوځول شول او په ټول هېواد کې نږدې ۸۰ کارکوونکي ووژل شول. د ۲۰۰۱ وروسته د بن په تړون کې هم دا خبره شوې وه چې تر ۲۰۰۸ پورې به د ملګرو ملتونو په مرسته سرشمېرنه بشپړېږي، خو دا پروسه هم نامعلومو وجوهاتو له امله وځنډېده. په همدې موده کې يو لوړپوړی چارواکی د سختدريځو له خوا ووژل شو
د ولسواکۍ په دوره کې له سرشمېرنې ډډه
د راپور له مخې، د ۲۰۰۱ او ۲۰۲۱ کلونو ترمنځ د حامد کرزي او اشرف غني د واکمنۍ پر مهال، سره له دې چې نړيوال ځواکونه په هېواد کې موجود وو او ستر مالي مرستې روانې وې، بيا هم سرشمېرنه ترسره نه شوه
شنونکي وايي دا پرېکړه سياسي وه، ځکه وېره موجوده وه چې د نفوسو اصلي تناسب به د قومي ځواک توازن بدل کړي او د کلونو سياسي برلاسی به له خطر سره مخ شي
تاريخي پس منظر او د مبهمو ارقامو تګلاره
د تاريخپوه پروفيسور توماس بارفيلډ له قوله ويل کېږي چې له نولسمې پېړۍ راهيسې افغان واکمنانو د نفوسو ارقام په قصدي ډول مبهم ساتلي دي. دا يوه سياسي تګلاره بلل کېږي څو د «اکثريت» مفروضه پر ځای پاتې شي
حتی په ۲۰۱۰ لسيزه کې د احصايې د ادارې يو مشر دا اعتراف کړی و چې سياستوالو هغه شمېرې نه منلې چې پکې د هغوی د قوم شمېر د ادعاوو په پرتله کم ښودل شوی و
د کارپوهانو نظر
تحليلګر وايي چې په افغانستان کې د سرشمېرنې نه شتون يوازې اداري ستونزه نه ده، بلکې يوه قصدي سياسي تګلاره ده. د ټولنپوهانو په وينا، تر هغه چې شفافه سرشمېرنه ونه شي، د عادلانه سرچينو وېش او باثباته سياسي نظام رامنځته کول ناشوني دي
سياسي شنونکي زياتوي چې په افغانستان کې د «اقليت» او «اکثريت» مفاهيم زياتره پر مفروضو ولاړ دي او د سياسي ګټو لپاره کارول شوي دي. تر څو چې واقعي شمېرې ونه منل شي، د قومي واټنونو ډکول به ممکن نه وي