افغانستان په عامه بحثونو کې زیاتره د جګړو او سیاسي مسایلو له امله یادېږي، خو د دې هېواد تر ټولو ژوره او ورځنۍ ستونزه د اوبو بحران دی، د ملګرو ملتونو د بېلابېلو راپورونو له مخې، افغانستان د اقلیم بدلون، کمزوري زیربناوو او د اوبو د ناسم مدیریت له امله د اوبو له سخت کمښت سره مخ دی، خو ستونزه یوازې د اوبو کموالی نه دی، بلکې د هغې ناسم استعمال او ناانډوله ویش هم دی
په افغانستان کې د خلکو ننګونې ډېرې او ژورې دي، چې تر ټولو مهمه برخه یې د اقتصادي ستونزو، بېکارۍ، فقر او د اساسي خدماتو نشتوالی جوړوي. ډېری کورنۍ د عاید ثابت سرچینه نه لري او د ژوند د لومړنیو اړتیاوو لکه خوراک، لباس او روغتیا په برابرولو کې له سختو مشکلاتو سره مخ دي. د بېکارۍ لوړه کچه په ځانګړي ډول ځوانان اغېزمن کړي، چې له امله یې ډېری کسان د ښه ژوند په لټه کې یا مهاجرت ته مجبورېږي او یا هم د ناامیده حالت سره مخ وي
د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام (UNDP) او د خوړو او کرنې ادارې (FAO) د معلوماتو له مخې، په افغانستان کې شاوخوا ۸۰ تر ۹۰ سلنه اوبه په کرنه کې کارېږي. دا لویه سلنه ښيي چې د هېواد اقتصاد په کرنې ډېر تکیه لري، خو په عین حال کې د دې سکتور د زیربناوو حالت ډېر خراب دی، زیاتره د اوبو لګولو دودیز سیستمونه لکه کانالونه او کاریزونه یا خو تخریب شوي او یا د وچکالۍ له امله غیر فعال شوي دي
روغتیايي خدمات هم یوه لویه ستونزه ده، ځکه په ډېرو کلیوالو سیمو کې روغتونونو او کلینیکونو ته لاسرسی محدود دی او خلک د درملنې لپاره اوږده واټنونه وهي. د پاکو اوبو نشتوالی او د حفظ الصحې کمزوري شرایط هم د ناروغیو د زیاتوالي سبب شوي دي. د زدهکړې په برخه کې هم ننګونې شته، په ځانګړي ډول په ځینو سیمو کې د ښوونځیو کمښت، د کیفیت ټیټه کچه او د تعلیمي فرصتونو محدودیتونه د ماشومانو او ځوانانو پر راتلونکي منفي اغېز لري
له دې سره سره، ناامني، طبیعي پېښې لکه وچکالي او سېلابونه، او د اقلیمي بدلون اغېزې د خلکو ژوند نور هم ستونزمن کړی دی. ډېرې کورنۍ د کورنیو بېځایه کېدو سره مخ کېږي او د ژوند ثبات له لاسه ورکوي. په ټولیز ډول، د افغانستان خلک له څو اړخیزو ننګونو سره مخ دي چې یوازې د اقتصادي نه بلکې ټولنیز، روغتیایي او چاپېریالي اړخونه هم لري، او د دې ستونزو حل لپاره اوږدمهاله ثبات، قوي مدیریت او پراخ نړیوال ملاتړ ته اړتیا لیدل کېږي
د ملګرو ملتونو د دوامدارو پراختیايي موخو (SDG 6) راپورونه هم ښيي چې په افغانستان کې د هر کس د اوبو موجودیت په تېرو لسیزو کې په چټکۍ سره کم شوی دی. په ښارونو کې، لکه کابل، د ځمکې لاندې اوبو کچه په جدي ډول ټیټه شوې، او په کلیوالو سیمو کې خلک د څښاک لپاره یا اوږده لارې وهي او یا ګرانې اوبه اخلي
دا ستونزه یوازې طبیعي نه ده، بلکې د مدیریت بحران هم دی د اوبو د ساتنې، وېش او کنټرول قوي سیسټمونه نشته په باراني موسم کې ډېرې اوبه بې ګټې نورو هېوادونو ته ځي، خو په وچ موسم کې خلک له سخت کمښت سره مخ وي
اقلیمي بدلون دا وضعیت نور هم خراب کړی دی د ملګرو ملتونو راپورونه وایي چې افغانستان په وروستیو کلونو کې له پرلهپسې وچکالۍ سره مخ شوی، چې مستقیماً کرنه، د خلکو معیشت او د خوړو امنیت اغېزمنوي. کله چې اوبه کمې شي، فصلونه له منځه ځي، او کله چې فصلونه خراب شي، کلیوالي اقتصادونه سقوط کوي
سره له دې ستونزو، افغانستان د اوبو د ښه مدیریت لپاره ظرفیت هم لري. د هېواد سیندونه او موسمي اوبه که په سمه توګه ذخیره او مدیریت شي، کولی شي د کرنې او د خلکو د اړتیاوو لپاره کافي وي. خو اړتیا ده چې عصري بندونه، د اوبو د ذخیرې سیستمونه او د اوبو سپمولو ټکنالوژي وکارول شي
د ملګرو ملتونو او نورو نړیوالو ادارو پروژې تر ډېره د کانالونو بیا رغونې او د اوبو د مدیریت د ښه کولو لپاره روانې دي، خو دا هڅې د ستونزې له پراخوالي سره په پرتله لا هم محدودې دي
په پای کې، د افغانستان د اوبو بحران یوازې د طبیعت ستونزه نه ده، بلکې د مدیریت، پلان جوړونې او ملي تګلارې ازموینه ده که ژر او جدي اصلاحات ونه شي، د اوبو کمښت به له یو سیمهییز مشکل څخه په ملي بحران بدل شي هغه بحران چې د خلکو ژوند، اقتصاد او راتلونکی به په بشپړ ډول اغېزمن کړي
د افغانستان د اوبو بحران یوازې طبیعي ستونزه نه ده، بلکې د کمزوري مدیریت، د پلان نشتوالي او د ناسم استعمال پایله هم ده. سره له دې چې هېواد سیندونه، غرونه او موسمي بارانونه لري، خو بیا هم ډېرې اوبه هر کال بېځایه ضایع کېږي. د ملګرو ملتونو د راپورونو له مخې، د اوبو ډېره برخه په کرنه کې کارېږي، خو د اوبو لګولو زاړه او غیر مؤثر سیستمونه د اوبو د ضایع کېدو سبب ګرځي. زما په نظر، اصلي حل د اوبو د سم مدیریت، د بندونو جوړولو، عصري د اوبو لګولو طریقو لکه څاڅکي سیستم او د ځمکنیو اوبو د ساتنې په عملي کولو کې نغښتی دی. که دا ګامونه پورته نه شي، نو د څښاک اوبو او کرنې بحران به نور هم ژور شي