د مې د اتمې نېټې په ورځ د راجه بازار په سیمه کې د پور د پیسو پر سر د زین او دوکاندار سراج ترمنځ لفظي شخړه رامنځته شوه، چې ډېر ژر یې زور واخیست. خبره تر دې حده ورسېده چې یوازې په خبرو محدوده پاتې نه شوه، بلکې په یوې دردونکې پېښې بدله شوه. د همدې ترینګلتیا پر مهال زین ډزې وکړې او سراج په ځای ووژل شو. له دې وروسته وضعیت نور هم خراب شو، کله چې د سراج ورور په ځوابي اقدام کې زین هم وواژه. په دې توګه، د مالي معاملې یوه کوچنۍ شخړه د دوو قیمتي ژوندونو د له منځه تلو لامل شوه او ګڼې کورنۍ یې په غم او ویر کې ډوبې کړې
له دې پېښې وروسته د پولیسو پر چلند هم جدي نیوکې وشوې. د سراج له جسد سره یو ځای د هغه کونډه، بوډۍ مور او نورې ښځینه خپلوانې هم ونیول شوې او تاڼې ته یووړل شوې. د راپورونو له مخې، له هغوی غوښتل کېدل چې د زین په وژنه کې نومول شوي کسان حاضر کړي. دا اقدام له قانوني او اخلاقي پلوه ناسم بلل شو، ځکه دغو ښځو نه له پېښې سره مستقیم تړاو درلود او نه هم په کومه دوسیه کې شاملې وې. دې وضعیت د اغېزمنې کورنۍ درد نور هم زیات کړ او د عدالت پر بهیر یې پوښتنې راپورته کړې
وروسته د دغو ښځو د خوشې کېدو لپاره یو سولهییز احتجاجي پرلت ترسره شو. د دې پرلت موخه دا وه چې نیول شوې ښځې ژر تر ژره خوشې شي. په دې احتجاج کې د پښتنو ټولنې، په ځانګړي ډول د وزیرستان اړوند بېلابېلو سازمانونو مشران، فعالان او ګڼ شمېر رضاکاران ګډون کړی و. فضا له احساساتو ډکه وه، هر لور ته ویناوې کېدې او د حق غوښتنې غږونه پورته کېدل. ښځې هم په دې بهیر کې مخکښې وې او په ډېر زړورتیا او دردناکه لهجه یې خپل احساسات څرګندول
په پای کې یو جرګه جوړه شوه چې پکې د موضوع ټول اړخونه په تفصیل سره وڅېړل شول. د جرګې د پرېکړې له مخې نیول شوې ښځې خوشې شوې او په لنډمهاله توګه حالات ارام شول. خو د دې ټولې پېښې تر ټولو مهم درس دا دی چې که همدا جرګه د لوی زیان له رامنځته کېدو مخکې شوې وای او ستونزه د خبرو له لارې حل شوې وای، ښايي دا غمیزه دومره نه پراخېده. له بده مرغه، ډېر وخت جدي اقدامات هغه مهال کېږي چې پېښه خطرناکه بڼه خپله کړي او د رسنیو پام ځانته راواړوي
د همدې احتجاج پر مهال یوې ښځې په ډېر احساساتي انداز کې خبرې وکړې او موضوع یې په پراخ چوکاټ کې مطرح کړه. هغې وویل چې له ترنول څخه تر اسلام آباد پورې، هر ځای چې پښتانه مېشت دي، ښځې په بېلابېلو لارو نیول کېږي؛ کله زندانونو ته وړل کېږي او کله د افغان کډوالو د ایستلو مرکزونو ته
د څېړنو او شواهدو له راټولولو وروسته داسې حقیقتونه څرګند شول چې نه یوازې حیرانوونکي وو، بلکې ډېر دردناک هم وو. په دغو مرکزونو کې د خیبر پښتونخوا، ګلګت بلتستان، بلوچستان او نورو لرې پرتو سیمو ګڼ شمېر ښځې موجودې وې. په حیرانوونکې توګه، یوازې لږ شمېر ښځې د بلاک شوي شناختي کارت له امله نیول شوې وې، حال دا چې ډېری یې هېڅ ډول رسمي اسناد نه لرل.
د دغو ښځو له کیسو څخه یوه ترخه واقعیت په وار وار څرګندېږي: اصلي ستونزه د ښځو نه، بلکې د هغو نارینه وو ده چې نه ورته شناختي کارت جوړوي، نه د ماشومانو بېفورم اخلي او نه هم نکاحنامه ثبتوي. ډېر نارینه له خپلو مېرمنو سره کلونه ژوند کوي، اولادونه او آن لمسیان لري، خو بیا هم خپلو مېرمنو ته قانوني هویت نه ورکوي. ځینو ښځو په درد سره ویلي چې د کور نارینه وېره لري که د ښځو عکس په شناختي کارت کې راشي، خلک به یې وپېژني او د دوی په باور به د کورنۍ عزت ته زیان ورسوي. همدا ناسمه ذهنیت ښځې له خپلو بنسټیزو حقونو بېبرخې کوي
لا زیات خواشینوونکی اړخ دا دی چې ډېری دغه ښځې نه تعلیم لري او نه د شناختي اسنادو پر ارزښت پوهېږي. د هغوی د ژوند ټولې پرېکړې نارینه کوي او هغوی له خپلو حقونو ناخبره پاتې کېږي. دوی د بېوسۍ او اندېښنې په حالت کې ورځې تېروي، ډېرې ژاړي او له دې وېرې سره ژوند کوي چې که خوشې هم شي، ټولنه به ورته په کوم نظر وګوري. که څه هم په دغو مرکزونو کې له ښځو سره ظاهراً په درناوي چلند کېږي، خو د هغوی دروني درد او ټولنیز فشار له پامه نه شي غورځول کېدای
اوس اساسي پوښتنه دا ده چې قصور د چا دی؟ د هغو پولیسو چې ښځې له کورونو څخه وړي؟ د دغو بېوسه ښځو؟ او که د هغو نارینه وو چې ښځې له خپلو بنسټیزو حقونو محروموي؟
زما له هغو ښځو سره چې ځانونه د ښځو د حقونو ملاتړې بولي او په بېلابېلو پلیټفارمونو کې د ښځو د حقونو غږ پورته کوي، دا صادقانه غوښتنه ده چې که رښتیا هم غواړي د دغو مظلومو ښځو لپاره عملي کار وکړي، نو یوازې په ویناوو دې بسنه نه کوي. وخت غوښتنه کوي چې یوه اغېزمنه ټولنیزه مبارزه پیل شي، څو نارینه وو ته دا پوهاوی ورکړل شي چې ښځې له شناختي اسنادو او قانوني هویت څخه محرومول یوه لویه بېعدالتي ده. تر هغو چې دا فکر بدل نه شي، لا به ډېرې ښځې په چوپتیا کې د ظلم بار پر اوږو وړي