له درې کلونو وروسته په افغانستان کې د طالبانو واکمني: کارپوهان یې مشروع اسلامي نظام نه، بلکې غصب شوی شخصي نظام بوليد نړیوالو حقوقي کارپوهانو، مشهورو دیني عالمانو او سیاسي شنونکو په وینا، اوسنی نظام اسلامي دولت نه دی، بلکې د زور له لارې جوړ شوی شخصي واکمني ده. کله چې طالبانو د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵مه کابل ونیوه، دوی ژمنه کړې وه چې د لويې جرګې له لارې به یو ټولشموله حکومت جوړ کړي، خو درې کاله وروسته داسې جرګه نه ده رابلل شوې او خلک د واک برخه نه دي ګرځول شوي. واک ټول د هبت الله اخندزاده په لاس کې متمرکز شوی، چې په کندهار کې د “امیرالمؤمنین” په نوم له حساب ورکولو پرته واک چلوي.
د حکومت قومي نابرابري
د معلوماتو له مخې د ۴۹ کسیزې کابینې له مهمو څوکيو څخه تر ۸۵٪ زیاتې د یوه قوم (پښتنو) په لاس کې دي، په داسې حال کې چې تاجک، ازبک او ترکمن یوازې سمبولیک رول لري. هزاره ټولنه تقریباً په بشپړ ډول له سیاسي جوړښت څخه لرې ساتل شوې ده. شنونکي وايي په کندهار کې د ۲۵ کسیزې شورا ترکیب ښيي چې نظام ملي استازیتوب نه لري، بلکې د یوه ځانګړي قوم او سیمې تر واک لاندې دی.
په اقلیتونو دیني فشار
د ملګرو ملتونو او ځايي سرچینو د راپورونو له مخې په بدخشان او نورو ولایتونو کې پر اسماعیلیانو فشار راوړل کېږي چې د کار، مالي امتیازاتو او امنیت په بدل کې د سني (حنفي) فقهه ومني. په پوهنتونونو او ښوونځیو کې هم شعيه زده کوونکي د حنفي مذهب د نه منلو په صورت کې له ګواښونو سره مخ کېږي. کارپوهان وايي دا ډول فشار د اسلام د “په دین کې زور نشته” له اصل سره په ټکر کې دی.
داخلي اختلافات او تبعید
په طالبانو کې داخلي اختلافات هم زیات ښکاره شوي دي. مشر شخصیت شیر محمد عباس ستانکزی، چې د نجونو د زده کړو او د مشورتي حکومت ملاتړ یې کاوه، د فشار له امله له دندې لرې شوی او اوس په متحده عربي اماراتو کې په تبعید کې ژوند کوي. دا ښيي چې معتدل غږونه په اوسني نظام کې ځای نه لري.
حقوقي نظر او واقعي وضعیت
اسلامي عالمان لکه ابن تیمیه، امام نووي او ابن حجر العسقلاني په حواله وايي چې د زور له لارې جوړ شوی او بې له مشورې حکومت مشروع اسلامي رهبري نه ګڼل کېږي، بلکې غصب بلل کېږي. شنونکي وايي په افغانستان کې ظاهري “چوپتیا” د وېرې نتیجه ده، نه د رضایت. د بشري حقونو ادارې خبرداری ورکوي چې د ښځو له تعلیم او کار څخه محرومول او د اقلیتونو څنډې ته کول اوږدمهاله ثبات له منځه وړي.
نور ولولئ
د رحیمه بي بي قضیه: په ترهګرۍ کې د ښځو کارول او د پولو هاخوا د خوندي پټنځایونه