افغانستان یو څو قومي هېواد دی، چې پکې پښتانه، تاجک، هزاره، ازبک، ترکمن، بلوچ او نورستاني ټولنې د پیړیو راهیسې مېشتې دي. د عمومي اټکلونو له مخې پښتانه شاوخوا ۴۰–۴۵٪، تاجک ۲۵–۳۰٪، هزاره ۹–۱۵٪ او ازبک او ترکمن ۱۰–۱۳٪ نفوس لري. خو د اوسني موقت حکومت او د طالبانو د افغانستان د مشرۍ په اړه د قومي استازیتوب د نشتوالي له امله شدیدې اندېښنې راپورته شوي دي.
د افغان مشرۍ او کابینې جوړښت
د طالبانو د مشرۍ شورا (رهبري شورا) په اړه بېلابېلې تحلیلي رپورټونه ښيي چې د دې اکثریت غړي د پښتنو له ډلې دي. همدارنګه په ۴۹ کسیزه موقت کابینه کې د تاجک، ازبک، بلوچ او نورستاني استازیتوب محدود دی، پداسې حال کې چې د هزاره ټولنې او ښځو نشتوالی د بشري حقونو سازمانونو او شنونکو اندېښنې راپورته کړي دي. مهمې وزیرۍ لکه داخله، دفاع، ماليه او عدلیه ډیری وخت د یوې قومې پس منظر لرونکو مشرانو په لاس کې دي، چې دا هم د نړیوالو مباحثو برخه ګرځېدلې ده.
د سياسي شنونکو لید
شنونکي وایي چې په داسې متنوع هېواد کې د تلپاتې ثبات لپاره جامع او متوازن سیاسي جوړښت اړین دی. که مختلف قومي او مذهبي ډلې په پریکړه کې مؤثر ګډون ونه کړي، د سیاسي محرومیت احساسات زیاتیدلی شي.
د اقلیتونو اندېښنې
په ځانګړې توګه هزاره ټولنه، چې ډیری یې شیعه دي، د خپل امنیت او سیاسي استازیتوب په اړه اندېښنه لري. په تېرو وختونو کې د هزاره مېشتو سیمو، جوماتونو او تعلیمي مرکزونو پر ضد بریدونه شوي، چې اکثره د سخت دریځو ډلو مسوولیت پرې اچول شوی. تاجک او ازبک ټولنې هم د محدود استازیتوب او واکونو په اړه اندېښنه لري.
طالبانو ادعا کړې چې د ملي یووالي او شریعت د پلي کولو لپاره هڅې کوي، خو شنونکي دا یوازې سمبولیک استازیتوب بولي او د حقیقي واک شراکت غواړي.
د دوحې تړون او د امریکا رول
د افغانستان اوسني سیاسي وضعیت کې د زلمې خلیلزاد رول هم مهم و، چې د امریکا استازیتوب یې وکړ او د امریکا او طالبانو ترمنځ د خبرو کلیدي رول یې ادا کړ. د ۲۰۲۰ کال د دوحې تړون وروسته د امریکايي ځواکونو وتل ممکن شول، چې په ۲۰۲۱ کې په کابل کې د پخواني جمهوري حکومت ختمیدو او طالبانو د واک بیرته نیولو لامل شو.
ځینې شنونکي وايي که د امریکا محدود پوځي شتون پاتې وای، ښايي پخوانی جمهوري نظام پاتې وای، خو نور یې دا د افغان سیاسي مشرۍ داخلي کمزورتیاوې او د ځمکنۍ وضعیت د چټک بدلون پایله بولي.
نظریاتي واک او ټولنیز اغېز
د طالبانو واک یوازې په قومي ډول نه، بلکې په نظریاتي او مذهبي ډول هم ارزول کیږي. شنونکي وایي چې کله قبایلي دودونه او سخت مذهبي تعبیرات د دولت ځواک سره یوځای شي، د ښځو حقوق، د بیان ازادي او عصري اداره اغېزمن کیدی شي. د ښځو د تعلیم او دندې په اړه نړیوالې سختې نیوکې هم شوي دي.
راتلونکی لار
د افغانستان تلپاتې امنیت او پرمختګ په داسې سیاسي جوړښت پورې تړلی دی چې ټول قومي او مذهبي ډلې ځواکمن کړي. شنونکي وايي چې یوازې جامعې خبرې، اساسي قانون ته اصلاحات او پراخ بنسټ لرونکې حکومت کولی شي هېواد د داخلي ثبات او نړیوالې منلو لور ته بوځي. که نه، قومي او سیاسي وېش کولی شي په سیمه کې د بېثباتۍ کچه نوره هم زیاته کړي.