د ۲۰۲۱ کال د اګست په دولسمه نېټه وروسته، چې طالبانو بیا په افغانستان ټولواکمني نیوله، د نجونو او ښځو ژوند د بېسار بدلون سره مخ شو. یوه له تر ټولو جدي او جنجالي پالیسیو څخه، د نجونو د ثانوي او لوړو زدهکړو بشپړ بندیز دی. د طالبانو له واک ته رسېدو راهیسې، نجونې له شپږم ټولګي پورته د ښوونځیو او پوهنتونونو له زدهکړې محرومې شوې دي، چې تر اوسه پورې څه ناڅه ۲.۲ میلیون نجونې له زدهکړې منع دي.
د افغانستان دا حالت هغه مهال لا جدي شو کله چې طالبانو په ۲۰۲۱ کال سپتمبر کې اعلان وکړ چې نجونې به یوازې د شپږم ټولګي پورې زدهکړې وکړي او د دې پورته ټولګي محصلې به ښوونځیو ته نه ورځي. دغه پالیسۍ د طالبانو له خوا د “اسلامي شرایطو” د نهپورهوالي او د جنسونو د جلاوالي د نشتوالي په دلیل توجیه شوې، خو له هغې راهیسې نه یوازې دا چې هېڅ حللار نهده وړاندیز شوی، بلکې دا بندیز کلونه دوام کړی دي.
د بندیز دوام او د امر ثاني مفهوم
په ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو کې طالبانو په رسمي توګه اعلان کړی چې د نجونو د زدهکړې د بیا پرانیستلو موضوع د “امر ثاني” پورې ځنډېدلې ده. دا اصطلاح داسې کارول شوې چې ګواکې کله چې د اسلامي شریعت شرایط بشپړ شي، امکان به ولري چې نجونې بیرته ښوونځیو ته ستنې شي. خو دا امر نهدی مشخص شوی او نههم کومه واضحه نېټه ورته ورکړل شوې ده، چې دا د ډېر وخت لپاره یوه نامعلومه وعده پاتې شوې ده. دا حالت د نجونو، کورنیو، او د بشري حقونو سازمانونو لپاره ډېره رښتینې اندېښنه جوړه کړې ده.
یو بل جدي اړخ هم دا دی چې د طالبانو په حکومت کې دننه اختلافاتو راپورونه هم شته. د طالبانو د بهرنیو چارو مرستیال، شېر عباس ستانکزي، په ۲۰۲۵ کال جنورۍ کې په یوه غونډه کې د نجونو د زدهکړې د بندیز د لغوه کولو غوښتنه وکړه او څرګنده یې کړه چې دا بندیز “اسلامي اساس نهلري.” د هغه څرګندونو وروسته هغه له افغانستان څخه وتښتېد، چې دا د ډلو دننه اختلافات هم څرګندوي.
طالبانو څه دلیلونه وړاندې کړي؟
طالب چارواکو د نجونو د زدهکړې د بندیز لپاره څو عمده دلایل وړاندې کړي:
اسلامي اصول او جلاوالی: طالبانو ادعا کړې چې د نجونو زدهکړه یوازې هغه وخت باید ترسره شي چې تعلیم په بشپړ ډول د دوی تعبیر شوي شریعت سره سم وي، چې په دې کې جامې، صنفي جلاوالی او نصاب ته ځانګړې پاملرنه شامل دي.
عملي ننګونې: د طالبانو ادعا دا ده چې افغانستان کې ښوونځي او پوهنتونونه د دې لپاره شرایط نهلري چې د نجونو زدهکړه په “اسلامي چاپېرچل” کې ترسره شي.
ایډیالوژیکې لیدلوري: د سختدریځو مشرانو، په ځانګړي توګه د ستر مشر حبیبالله اخندزاده د لید لاملدی چې دوی نجونې له زدهکړو څخه لرې وساتي، ځکه یې دا د “سنتي ارزښتونو” ساتنه بللې ده.
خو د نړیوالو دیني عالمانو او بشري حقونو کارپوهانو له نظره، دا توجیهات د اساسي بشري حقونو خلاف دي. د اسلامي تعلیماتو له مخې زدهکړه د دواړو جنسونو لپاره یوه ضروري دنده بلل شوې ده، او د نجونو د زدهکړې د بندیز توجیه د دیني یا اسلامي منابعو په اساس نهده ثابت شوې.
د بندیز پراخې اغېزې:
د نجونو د زدهکړې د بندیز اغېزې ډېرې ژورې او پراخې دي چې:
۱. ټولنیزې اغېزې
د زدهکړې د بندېدو له امله نجونې له ټولنیز ژوند جلا کېږي. تعلیم نهلرل نه یوازې د هغوی ذهني وده اغېزمنه کړې، بلکې ټولنیزې اړیکې، اعتماد او د راتلونکي پلانونه هم له ستونزو سره مخ دي. ډېری نجونې د ماشومودا لپاره اړ کېږي، چې دا د کوښښونو په کچه لوړه شوې ده.
۲. اقتصادي اغېزې
د زدهکړې له لاسه ورکول د هېواد په اقتصاد باندې هم منفي اغېزې لري. د نجونو تعلیم پرته، افغانستان نشي کولی خپله نیمایي بشري پانګه په اقتصادي پراختیا، روغتیا، حکومتدارۍ او نورو برخو کې فعاله کړي. د اقتصادي تحلیلونو له مخې، د نجونو د زدهکړو بندیز د افغانستان د ناخالصې کورني تولید GDP ډېر کم کړی او د اوږدمهاله اقتصادي پرمختګ خنډ جوړ کړی دی.
۳. روغتیا او عامه خدمات
د ښځو د زدهکړې بندیز په روغتیایي سکتور هم مستقیم اغېز کړی دی. که چېرې نجونې او ښځې تعلیم ترلاسه نه کړي، راتلونکې کې به د ښځینه ډاکټرانو، نرسانو او روغتیايي کارکوونکو لږښت زیات شي، چې دا د مور او ماشوم د روغتیا په شاخصونو کې ګڼې ستونزې رامنځته کولی شي.
نړیوال غبرګون:
د ملګرو ملتونو ادارې، لکه یونسکو او یونیسف، د نجونو د زدهکړې د بندیز په اړه په پرلهپسې توګه اندېښنه ښودلې. دوی د طالبانو له حکومته غوښتي چې دا محدودیتونه ژر تر ژره لغوه کړي او نجونې ښوونځیو ته ستنې کړي. د یونیسف مشرې کتارین راسل ویلي، که دا بندیز تر ۲۰۳۰ پورې دوام وکړي، ۴ میلیونه نجونې به له زدهکړې محرومې شي، چې دا به د افغانستان پر راتلونکې جدي منفي اغېزې ولري ، همدارنګه، د ملګرو ملتونو امنیت شورا هم په ۲۰۲۵ کال کې یوه پرېکړهلیک تصویب کړ چې پکې د نجونو د زدهکړې، کار او په عامه ژوند کې د ښځو د حقونو د خوندي کولو غوښتنه شوې، او طالبانو ته خبرداری ورکړ شوی چې د دې حقونو د نهمنلو پر اساس به د سولې او پرمختګ لپاره هېڅ پرمختګ نهشي.
بدیل لارې او مبارزې
په داسې حال کې چې رسمي ښوونځي بنده شوې، ځینې غیر رسمي لارې هڅه کوي د زدهکړې خلا ډکه کړي. د ټولنو په کچه فعالانې د کورني یا پټ ښوونځي جوړ کړي، آنلاین زدهکړې پیل شوي، او ځینې مدني ټولنې هڅه کوي ماشومانو ته زدهکړې برابرې کړي، خو دا هڅې ډېر وخت د طالبانو له سخت کنټرول او محدودیتونو سره مخ کېږي.
پایله:
د افغانستان د نجونو د زدهکړې بندیز د هېواد پر ټولنه، اقتصاد او راتلونکې پراخ بدلونونه راوستي دي. د طالبانو پالیسي، چې د زدهکړې دروازې د امر ثاني پورې ځنډولې، د ډېر وخت لپاره یوه نا روښانه وعده پاتې ده. نړیواله ټولنه، د بشري حقونو سازمانونه، او د افغان ټولنې یو لویه برخه د دې بندیز د لغوه کولو لپاره فشار کوي. په داسې وضعیت کې چې نیمایي وګړي یې له زدهکړې محروم دي، د افغانستان پرمختګ، ثبات او سوکالي د ستونزو سره مخامخ ده.