د افغانستان د کانکيندنې څانګه چې اوس په بشپړ ډول د طالبانو تر کنټرول لاندې راغلی، د شنونکو او ځايي سرچينو له لوري د داسې يو استخراجاتي نظام په توګه يادېږي چې پر زور، پټو معاملاتو او ټولنيز محروميت ولاړ دی ، په سیمه کی په امنیت او بی ثباتی پښتنی راوچتی کړی دی
څیړونکی وایي په عينی حال کې وسلهوالې شبکې تمويلوي او په ټول هېواد کې ټولنيز، چاپېريالي او اداري کړکېچونه نور هم ژور کړی دی
په شمالي ولايتونو بدخشان او تخار کې وروستي پرمختګونه ښيي چې د کانکيندنې چارې د ملي پرمختګ پر ځای د عايد د راټولولو او د واک د ټينګولو وسيله ګرځېدلې دي
په بدخشان کې د اويزی پنجمور او د تخار د چاهآب په ولسوالۍ کې هغه مهال پراخ احتجاجونه پيل شول، کله چې د طالبانو تر ملاتړ لاندې ځواکونو د هغو سرو زرو کانونه ونيول چې له پخوا د ځايي خلکو په ولقه کی وو
د عيني شاهدانو او سيمهييزو سرچينو په وينا، دا لاريونونه له تاوتريخوالي سره مخ شول، ځکه د طالبانو امنيتي ځواکونه او هغه وسلهوالې ډلې چې له بشير حاجي نورزي سره تړاو لري—چې يو پخوانی د نشهيي توکو قاچاقبر او په ۲۰۲۲ کال کې د بنديانو د تبادلې پر مهال خوشې شوی و—پر ملکي وګړو ډزې وکړې، چې له امله يې مرګژوبله او د خلکو شتمنيو ته زيان واوښت.
ويل کېږي نورزي د ناقانونه سوداګرۍ او لوژستيک په برخه کې خپله تجربه د طالبانو د کانکيندنې د عملياتو د تنظيم او خوندي کولو لپاره کارولې، چې دا د دغه سکتور جنايي بڼه لا څرګندوي.
د طالبانو د کانکيندنې تګلاره د سرچينو د سيستماتيک نيولو په توګه توصيفېږي. ځايي کانکيندونکي لرې کېږي، اوسېدونکو ته د جواز ورکولو مخه نيول کېږي، او کنټرول د پټو عايد وېش تړونونو له لارې د طالبانو وفادارو کسانو ته سپارل کېږي
اټکل کېږي چې د افغانستان په شمال کې د سرو زرو کانکيندنه هره مياشت لسګونه ميليونه ډالر عايد توليدوي، چې شاوخوا څلورمه برخه يې په مستقيم ډول د طالبانو د قومندانۍ جوړښتونو ته ځي، پرته له دې چې په رسمي بودجو يا د ټولنې په بيا رغونه کې ولګول شي
شنونکي خبرداری ورکوي چې دا موازي کانکيندنيز اقتصاد دولتي ادارې شاته پرېږدي، څارنه له منځه وړي، او چاپېريالي ويجاړۍ او ټولنيزې لانجې زياتوي
په داسې حال کې چې ټولنې د ځمکو له لاسه ورکولو، د اوبو ککړتيا او ناامنه کاري شرايطو بيه ورکوي، مالي ګټې وسلهوالو اشرافو ته رسېږي، چې دا کار کرکه او مقاومت لا زياتوي.
تر ټولو اندېښمنوونکې دا ده چې د استخباراتي او سيمهييزو امنيتي ارزونو له مخې، د کانکيندنې عايدونه د افغانستان د جګړې اقتصاد ته ساه ورکوي. يوازې د بدخشان د سرو زرو کانونه اټکل کېږي چې هر کال تر ۵۰۰ ميليونه ډالرو پورې عايد برابروي، چې د وسلو پېر، د جګړهمارانو معاشونه، د پلي کوونکو ځواکونو تمويل او د القاعده په ګډون د ترهګرو ډلو عملياتي ملاتړ پرې کېږي
همدارنګه باور کېږي چې د طالبانو د کانکيندنې عوايد د تحريک طالبان پاکستان فعاليتونو ته هم لاره هواروي، چې دا د پولې پورې غاړې ترهګري پياوړې کوي او سيمهييز امنيت زيانمنوي.
کمزورې څارنې او له ۲۰۲۱ کال وروسته لاسليک شوي غيرشفاف تړونونه غيردولتي لوبغاړو او غيررسمي وسلهوالو شبکو ته دا زمينه برابره کړې چې د افغانستان طبيعي شتمنۍ لوټ کړي
د چاپېريالي اغېزو ارزونه، سياليز داوطلبي او خپلواکه څارنه تر ډېره شتون نه لري. د سرو زرو لرونکې سيمې له يورانيم او نورو ستراتيژيکو منرالونو سره همغږي لري، چې دا يې د قاچاق او د ترهګرۍ د تمويل لپاره لا ارزښتمنې ګرځولې دي
چاپېريالي او عامه روغتيايي زيانونه په چټکۍ سره زياتېږي. بېنظمې کانکيندنې له هېڅ ډول خوندي تدابيرو پرته د پارې (مرکري) او سيانايډ کارونه پيل کړي، چې د کوکچه او شيوه په څېر سيندونه ککړوي. خلک د څښاک د اوبو ککړتيا، د کرنيزې ځمکې زيان، د څارويو مړينه، او روغتيايي ستونزې لکه عصبي ناروغۍ، د پښتورګو خرابوالی، د زېږون ستونزې او د خوړو په ځنځير کې د درنو فلزاتو لکه سيسه او يورانيم د داخلېدو راپورونه ورکوي.
د کارګرانو خونديتوب تر ډېره له پامه غورځول شوی دی. کانکيندونکي له خوندي تجهيزاتو، بيمې او تاوان پرته کار کوي، او د تونلونو نړېدل او ښوېدنې ډېرې پېښېږي
که څه هم طالبان د پراخو امنيتي ځواکونو او د کنټرول د پراختيا ادعا کوي، خو نيوکه کوونکي وايي چې دا ځواکونه زياتره د کانونو د ساتنې او د احتجاجونو د ځپلو لپاره کارول کېږي، نه چی د خلکو د شکايتونو د حل لپاره چې د ځمکو حقونه، روغتيايي خطرونه، کار او چاپېريالي زيانونه پکې شامل دي.
په بدخشان او تخار کې احتجاجونه د طالبانو د مشروعيت ژوره کړکېچ راښيي. د ټولنو مشران په ښکاره ډول د طالبانو واک ننګوي چې پرته له قانوني واک، شفافيت او د خلکو له رضايت څخه د ملي سرچينو استخراج وکړي. ډېری افغانان روانه کانکيندنه د ملي پرمختګ پر ځای ناقانونه غصب بولي، چې دا کار د داسې رژيم سره د نړيوالې ټولنې د اړيکو د ټينګولو پر وړاندې خنډ ګرځي چې د ترهګرۍ د تمويل تورونه پرې لګېدلي دي
کارپوهان خبرداری ورکوي چې اقتصادي او اداري پايلې ډېرې درنې دي. د طالبانو تر واک لاندې کانکيندنه شتمني متمرکزه کوي، افراطي شبکې تمويلوي، بېوزلي زياتوي او سيمهييز ثبات زيانمنوي. تر هغه چې شفافيت، د قانون حاکميت او د ټولنو بيا پانګونه تضمين نه شي، د افغانستان معدني شتمني به د بيا رغونې او ودې پر ځای د ځپنې، د ترهګرۍ د تمويل او د پولې پورې غاړې ناامنۍ وسيله پاتې شي