د افغانستان اقتصادي مشرتابه، چې د اقتصادي چارو د مرستیال وزیر ملا عبدالغني برادر په مشرۍ ده، افغان سوداګرو ته لارښوونه کړې چې په راتلونکو دریو میاشتو کې د پاکستان له لارې سوداګریز فعالیتونه په سختۍ سره کم کړي—یو داسې ډراماتیک بدلون چې شنونکي یې وایی، افغانستان ته د پاکستان په پرتله زیات زیان رسولی شي. دغه لارښوونه د کابل هڅه چټکه کوي چې د ازبکستان، ایران او نورو مرکزي آسیايي لارې ته مخه کړي، سره له دې چې لګښتونه لوړ او بنسټیزه زیربنا محدوده ده
د ۱۲ او ۱۴ نومبر په منځ کې، برادر په عامه ډول سوداګرو، په ځانګړي ډول د درملو واردونکو سوداګرو ته لارښوونه وکړه چې په پاکستاني ترانزیتي لارې باندې تکیه کمه کړي. هغه پاکستان په سرحدي تړنو او په افغان بازارونو کې د ټیټ کیفیت درملو د داخلیدو تورن کړ. افغان چارواکي ادعا کوي چې د ایران او مرکزي آسیا له لارې د مالونو جریانونه په زیاتیدو دي
کابل په دې حساب کوي چې د ازبکستان سره نوي شوي تړونونه به مرسته وکړي، په ځانګړي توګه هغه مهم تفاهم لیک چې افغان کرنیز صادرات د سړک او هوایي لارې له لارې د تاشکند له لارې انتقالوي. د ایران چابهار بندر، او د ترکمنستان او تاجکستان لارې د تعرفې او زیرمې هڅو سره پراخېږي
خو افغان سوداګر خبرداری ورکوي چې بدیل لارې ډېرې ګرانې او کم اغیزمنې دي. د خیبر پښتونخوا سرحد سوداګرۍ خونې مرستیال شاهید حسین وویل، افغان سوداګرو د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي ته اپیل کړی چې د پاکستان سره د تفاهم هڅه وکړي ځکه دوی د مرکزي آسیا د لوړ لګښتونو توان نه لري. خو افغان چارواکي ممکن د جواز او تفتیش کنټرولونو له لارې لارښوونه عملي کړ.
دغه تګلاره په پراخه کچه سیاسي ګڼل کیږي، د دې هڅه چې کابل له پاکستانه خپلواکي وښيي د هغه وروسته چې د سرحدونو تړل او شخړې روانې وې. خو اقتصادي اغېزې یې واقعي دي: بند پاتې بارونه، خراب شوي توکي، او لوړ ډیمورج فیسونه د افغان رسولو زنځیرونه ګډوډ کړي دي
په همدې حال کې، افغانستان سمدستي ستونزو سره مخ دی. مرکزي آسیايي او ایراني لارې اوږدې دې او سوداګرو وایی دوی ته په دې بدیلو لارو زیان هم رسیدلې شي، په افغانستان کې بل اړخ ته ګرانۍ هم زور اخستې دې، پاکستان سره ی سرحدونه د افغانستان د سوداګرو په ګټه دي، د سرحدونو تړلو له امله په افغانستان کې یو شمیر د خوراکي توکو او دارودرملو قیمتونه لوړ شوي دي
په پاکستان کې مستقیم اغېز په سرحدي سیمو کې احساس کیږي. دپاک افغان سوداګرې ګډې خوانې پخواني رئیس خان جان الکوزای وویل چې دوه اړخیزه سوداګري، چې پخوا له ۳ میلیاردو ډالرو څخه زیاته وه—اوس ۱.۵ میلیاردو ته راټیټه شوې، په داسې حال کې چې له ۱۱,۰۰۰ څخه زیات افغان کانټینرونه په کراچۍ کې بند پاتې دي. کابل د ځنډونو له امله شاوخوا ۱.۵ میلیون ډالر کلنۍ ډیمورج تاوانونه لیدلي دي. د پاکستان کرنیز صادرات مرکزي آسیا ته—لکه تیر کال نږدې نیم میلیون ټنه کچالو، هم د افغان ترانزیت پورې تړلي دې او که دا خنډونه دوام وکړي نو دا تجارت هم راټیټدلې شي
سره له دې، د پاکستان پراخه اقتصاد د متنوع صادراتو او د سیمې تر ټولو موثره سمندري لارې د کنټرول له امله خوندي پاتې دی. پخواني سفیر مسعود خان ترمخه پاکستاني لارې نږدې او تر ټولو موثره دي، د افغانستان او مرکزي آسیا لپاره کم قیمته دي او استدلال کوي چې د کابل پریکړه به په پای کې افغانستان ته د پاکستان په پرتله زیات زیان ورسوي
مرکزي آسیايي هیوادونه بیا د ترانزیت له زیات عوایدو او سیاسي اغېزو ګټه پورته کوي. د ایران چابهار بندر اوږدمهاله وده تجربه کولی شي، د هند د نوې ښکېلتیا او د امریکا د بندیزونو معافیتونو په ملاتړکې منځنۍ آسیا هیوادونو ګټه پورته کولې شی خو بیا بل اړخ ته افغان سوداګر دا هم وایی چې دا به یوه نوې تجربه او امکان دې دوی ته زیان هم واړوي
خو د پاکستان پرته نورو هیوادونو سره د افغانستان سوداګرو ته یو شمیر ننګونه شتون لري، د ګمرک توپیرونه، د تېلو او بیمې لوړ لګښتونه او د فساد خطرونه ټول داسې عناصر دي چې د افغانستان نوو ټرانزیتي لارو کې رامخې ته کیدلې شی او د افغان سوداګرو زیان لامل کیدلې شي
پراخه پایلې ممکن اوږدمهاله وي. افغانستان د تورم زیاتوالی، قاچاق، د سوداګرو نارضایت، او نور اقتصادي کمزوري تجربه کولی شي . په ځانګړي ډول چې بهرني پانګه اچونه لا دمخه ۶۰٪ کمه شوې او تورم شاوخوا ۱۲٪ دی. پاکستان بیا ممکن کلکه پالیسي خپله کړي، او سیمه ییز لوژیستیک ممکن تدریجي بدلون وکړي—خو یوازې که مرکزي آسیا او ایران ژر عصري شي.
شنونکي وايي چې افغانستان کولی شي د تاثیر کمولو لپاره مرحله په مرحله انتقال وکړي او د سیمه ییزو شریکانو سره د تعرفې کلک ضمانت ترلاسه کړي. پاکستان کولی شي د خپل اړخ لپاره د سوداګرۍ باور بیا جوړ کړي د سرحدونو شفاف مدیریت او په کراچۍ او تورخم کې د عملیاتو نرموالي له لارې پاکستان کولې شی افغانستان سره خپله دوه اړخیز تجارت ته وده ورکړي په پایله کې دا ویلې شو چې د کابل دا اقتصادي سیاست به څومره د کابل په ګټه تمام شي خو د اقتصادي شنونکو ترمخه د پاکستان سره د افغانستان سرحدونه داسې موقعیت لري چې دا افغانستان ته ډیر نزدې او ارزانه دي او پرته له پاکستان افغانستان ته به نورو هیوادونو سره اقتصادي لارې د افغانستان او افغان سوداګرو په تاوان وي